PDA

View Full Version : Tại sao người ta thích danh xưng?


Thường Dân Nam Bộ
10-30-2009, 11:12 PM
Tại sao người ta thích danh xưng?

Nguyễn Văn Tuấn

Tôi khổ tâm nhất là chuyện danh xưng, hay phải nói đúng hơn là "vấn đề danh xưng". Tôi thỉnh thoảng viết báo và không bao giờ sử dụng đến danh xưng, thế nhưng những người biên tập vẫn chêm vào những danh xưng trước tên tôi, làm tôi rất khổ với Ba tôi lúc sinh tiền. Ba tôi mỗi lần đọc được một bài báo với tên tôi tác giả và có kèm theo mấy chữ nhí nhố trước tên là ông nói xa nói gần rằng có người hám danh, thiếu tự tin, nên dùng đến những danh hiệu phù phiếm. Tôi biết Ba tôi nói ai, và tôi thấy ḿnh oan lắm. Có nhiều người như tôi, không bao giờ dùng danh xưng trước tên ḿnh, nhưng v́ ban biên tập thêm vào để -- nói theo họ -- là tăng trọng lượng của bài báo! Tôi không hiểu tại sao ư kiến của một giáo sư hay tiến sĩ phải có trọng lượng hơn ư kiến của một người bán vé số? Thật là vô lư! Người khôn nói 100 điều cũng có ít nhất một điều dại dột, c̣n người dại dột nói 100 điều chắc cũng có ít nhất là 1 điều khôn. Ư kiến phải b́nh đẳng.
Nhưng trong thực tế th́ ở Việt Nam, danh xưng đóng vai tṛ quan trọng, hay rất quan trọng. Có một lần, khi về làm việc ở một tỉnh thuộc vùng miền Tây, sau bài nói chuyện tôi được một vị cao tuổi ân cần trao cho một danh thiếp với ḍng chữ tiếng Anh: "Senior Doctor Tran V. …". Đây là lần đầu tiên tôi thấy một danh xưng như thế trong đời. T́m hiểu một hồi tôi mới biết ông là một cựu quan chức cao cấp trong ngành y tế của thành phố (đă nghỉ hưu), nhưng vẫn c̣n giữ chức vụ ǵ đó trong một hiệp hội chuyên môn. Tôi nghĩ danh xưng "Senior Doctor" (có lẽ nên dịch là "Bác sĩ cao cấp" hay nôm na hơn là "Bác sĩ đàn anh"). Nhưng tại sao lại cần một danh xưng phân biệt "giai cấp" như thế? Tôi đoán có lẽ vị đồng nghiệp này muốn phân biệt ḿnh với "đám" bác sĩ đàn em chăng?
Một lần khác, khi xem qua chương tŕnh hội nghị tôi thấy ban tổ chức viết tên diễn giả bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Những người có danh xưng tiếng Việt ví dụ như "TS BS Trần Thị …" được dịch sang tiếng Anh là "Dr. Dr. Tran Thi …". Tôi không khỏi cười thầm trong bụng v́ chưa thấy nơi nào trên thế giới có cách viết lạ lùng như thế. Tôi sợ nhất là trong hội nghị có đồng nghiệp ngoại quốc mà họ đọc được cái danh xưng "Dr Dr" này chắc tôi t́m lỗ mà chui xuống không kịp quá! Tôi đề nghị cách viết "đơn giản" hơn là chỉ "Dr" thôi là đủ, nhưng cũng phải vài phút thảo luận người ta mới chịu đề nghị này!
Tôi vẫn c̣n giữ một danh thiếp khác với ḍng chữ: "Dr Specialist II Nguyễn M". Một anh bạn người Úc tôi có lần t́nh cờ thấy danh thiếp trên bàn nên thắc mắc hỏi tôi "Specialist II" là ǵ vậy. Lúc đó tôi cũng chẳng biết, nên đành nói: "I have no idea", nhưng tôi nói thêm rằng tôi đoán đó là bác sĩ chuyên khoa ǵ cấp 2 ǵ đó. Anh bạn đồng nghiệp cười nói mỉa mai (rất dễ ghét) rằng: ước ǵ tao cũng được cấp II nhỉ?
Không nghi ngờ ǵ nữa: người Việt rất sính danh xưng. Những ǵ Dạ Ngân viết (http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=344108&ChannelID=119) đều đúng, nhưng… chưa đủ. C̣n nhiều chuyện cười ra nước mắt về những nhầm lẫn về danh xưng (honorific), tước hiệu, và nghề nghiệp ở Việt Nam mà tôi từng chứng kiến trong các hội nghị. Nghe những lời giới thiệu dài ḷng tḥng như "Giáo sư, tiến sĩ, nhà giáo nhân dân, anh hùng lao động, bác sĩ Nguyễn Văn …" nó khôi hài làm sao!
Tôi vẫn tự hỏi tại sao người ta thích danh xưng trước tên ḿnh? Kinh nghiệm của tôi, khi tiếp xúc với những người hay sử dụng danh xưng cho thấy họ thường dùng danh xưng với những động cơ sau đây:
1. Người dùng danh xưng thường muốn nuôi nấng niềm kiêu hănh của ḿnh. Danh xưng thường có xu hướng bơm phồng "cái tôi" của một cá nhân, và do đó làm cho cá nhân đó tự đánh giá cao chính ḿnh hơn là thực tế. Bà Jill Biden, vợ phó tổng thống Mỹ Joe Biden, từng phàn nàn rằng bà rất "bệnh" khi nhận email và thư gửi đến gia đ́nh với ḍng chữ "Sen. and Mrs Biden" (Thượng nghị sĩ và Bà Biden). Bà muốn được danh xưng là "Sen. and Dr. Biden", và thế là bà đi học đế lấy bằng tiến sĩ Anh văn. Sau 4 năm nghiên cứu, bà được trao bằng tiến sĩ ở tuổi 55. Câu chuyện bà Biden sính danh là đề tài đàm tiếu của giới báo chí Mỹ hồi đầu năm nay.
2. Người dùng danh xưng như là một h́nh thức tự quảng cáo. Thật ra, một số người sử dụng danh xưng "Tiến sĩ" hay "Giáo sư" nhắm mục đích tăng giá trị, trọng lượng của ư kiến của họ. Trong thực tế, công chúng cũng có khuynh hướng xem ư kiến của một "Giáo sư tiến sĩ" có giá trị cao hơn ư kiến của một … nông dân. Bởi v́ đánh giá cao ư kiến của những vị sư sĩ này, nên ít ai dám chất vấn hay phản bác lại ư kiến của họ. Nhưng không có bất cứ một lư do nào để xem ư kiến của một vị giáo sư hay tiến sĩ có giá trị hơn ư kiến của một nông dân; vấn đề là logic và bằng chứng, v́ hai khía cạnh này mới chính là thước đo giá trị của ư kiến.
3. Người dùng danh xưng muốn được người khác kính trọng ḿnh. Đây là biện minh (hay lư lẽ) của những người chức sắc tôn giáo, v́ họ cho rằng họ cần những "Thượng tọa", "Ḥa thượng", "Linh mục", "Mục sư", v.v… để tín đồ tỏ ḷng kính trọng họ. Thế nhưng tôi lại nghĩ các Phật tử hay tín đồ Công giáo vẫn có thể gọi "thầy" và "cha" mà đâu có tỏ ra thiếu kính trọng ǵ đâu!
4. Những danh xưng thường gây chú ư một cách không cần thiết. Người sử dụng danh xưng ngầm nói cho người khác rằng họ là người quan trọng và đáng được kính trọng. Mặc dù họ không bao giờ thú nhận ư đồ ngầm này, nhưng nghiên cứu tâm lư cho chúng ta biết động cơ sử dụng danh xưng là để gây chú ư như ca sĩ thích làm tṛ khác lạ để thu hút khán giả.
5. Người dùng danh xưng có khuynh hướng khao khát quyền lực và trần tục. Một nghiên cứu ở Mexico cho thấy rất nhiều chính trị gia không có văn bằng tiến sĩ nhưng họ vẫn t́m cách mua danh xưng "Dr" bằng cách tranh thủ hay vận động để được một đại học nào đó cấp cho bằng "tiến sĩ danh dự" (honour doctor). Với danh xưng này, họ rất dễ thu hút cảm t́nh của cử tri và có cơ may đắc cử hơn những người không có danh xưng.
6. Người dùng danh xưng hay có xu hướng quảng bá thái độ "elite", thái độ kẻ cả, hoặc thái độ toàn trị. Những người này thường tự tô son điểm phấn cho ḿnh bằng cách "tiêm" vào ḿnh những danh xưng thật kêu và thật ấn tượng và bắt đầu nhiễm thói kiêu ngạo xem thiên hạ như dưới tay ḿnh.
Ba tôi lúc sinh tiền mỗi lần nghe ai được giới thiệu như trên tivi với những danh xưng dài lê thê như "Nghệ sĩ nhân dân, tiến sĩ Vũ Đ́nh …" th́ ông thở dài nói một ḿnh: lại một ông thiếu tự tin, ḷe thiên hạ. Ba tôi tin rằng những người cần đến danh xưng phía trước tên ḿnh là một tín hiệu cho thấy người đó hoặc là bất tài, hoặc là thiếu tự tin, nên phải lấy những danh tước đó ra để tự nâng cao giá trị cho ḿnh. Ngẫm đi nghĩ lại tôi thấy Ba tôi cũng có lư, bởi v́ ở Việt Nam những người thích dùng danh xưng là các quan chức trong chính quyền. Là quan chức, làm việc hành chính hay chính trị, họ không phải làm chuyên môn; do đó, có lẽ họ có nhu cầu phải quảng bá ḿnh như là một nhân vật "văn vơ song toàn", và để cho … oai.
Nhưng các quan chức Việt Nam có danh xưng "Dr." coi chừng! Năm ngoái, theo tờ Washington Post, có ít nhất 7 người Mỹ với bằng tiến sĩ từ các trường danh tiếng như Cornell và Caltech bị điều tra về tội "mạo danh" ("title fraud") v́ họ đề danh xưng "Dr." trên danh thiếp của họ và websites. Ở EU, chỉ có những người có bằng tiến sĩ từ các trường của EU mới có quyền dùng danh xưng "Dr." Chẳng biết hư thực ra sao, nhưng nghe qua th́ có vẻ... vô lư quá!
Ở Việt Nam, vấn đề danh xưng là vấn đề "merit" (xứng đáng). Trước t́nh trạng tiến sĩ giấy, tiến sĩ dỏm tràn lan ở Việt Nam như hiện nay, bất cứ ai được giới thiệu là "tiến sĩ", người dân ngao ngán nghĩ thầm "lại một tiến sĩ giấy". Trong bối cảnh đa số (70% hay 95%) giáo sư Việt Nam không xứng đáng với chức danh đó trên trường quốc tế, và với hệ thống phong tước danh như hiện nay th́ làm sao danh xưng này củng cố ḷng tin của người dân. Nhưng ở Việt Nam vẫn có những tiến sĩ, những giáo sư thật (tức là họ có học và có nghiên cứu xứng đáng với danh xưng đó), nhưng khổ nỗi v́ đại đa số những tiến sĩ giấy và giáo sư dỏm kia làm cho công chúng chẳng biết ai là giả và ai là thật. Do đó, cách đánh bóng danh xưng như ở Việt Nam gây ra t́nh trạng vàng thau lẫn lộn.
Cách dùng danh xưng hiện nay lẫn lộn giữa bằng cấp, phẩm hàm danh dự, và chức vụ. Ai cũng biết cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ là những học vị; phó giáo sư và giáo sư là chức danh khoa bảng trong trường đại học; những "nghệ sĩ nhân dân", "nghệ sĩ ưu tú", "nhà giáo nhân dân", "nhà giáo ưu tú" (toàn bắt chước Trung Quốc!) là những tước hiệu danh dự; c̣n những "giám đốc", "đại tá", "bộ trưởng", v.v… là chức vụ. Ở Việt Nam, tôi thấy trong các hội nghị, những tước hiệu, chức vụ và học vị đều được liệt kê trước tên người diễn giả, chẳng khác ǵ một bản lư lịch bằng cấp và chức danh! Ở nước ngoài, trong các hội nghị khoa học, người ta chỉ giới thiệu diễn giả bằng một danh xưng duy nhất như "Dr" hay "Professor", chứ rất rất hiếm ai giới thiệu thêm chức vụ, và chắc chắn chẳng có ai giới thiệu diễn giả dài lê thê như ở Việt Nam (nếu có ai giới thiệu như thế chắc chắn hội trường sẽ cười ầm lên)!
Cách dùng danh xưng như hiện nay chẳng những lẫn lộn thật giả, giữa chức vụ và học vị, mà c̣n làm tṛ cười cho đồng nghiệp quốc tế. Trường hợp mà tôi thuật lại ở trên về "Specialist II" (chắc là bác sĩ chuyên khoa II) là một ví dụ điển h́nh. Bởi v́ chỉ có Việt Nam mới có hệ thống bác sĩ chuyên khoa I, chuyên khoa II lạ lùng như thế, nên đồng nghiệp quốc tế chẳng thể nào hiểu được. Thật ra, họ cũng chẳng cần hiểu Specialist I hay Specialist II hay "chuyên khoa II" là cái ǵ; họ chẳng thèm tốn th́ giờ đọc danh thiếp với những chi chít "Dr", "Professor" làm ǵ; họ quan tâm đến CV, đến thực tài hơn. Có liệt kê chín mười danh xưng đi nữa mà CV chẳng có ǵ, th́ chỉ làm cho đồng nghiệp ngoại quốc cười khẩy mà thôi. Khi thực tài không tương đồng hay c̣n quá thấp so với học hàm và học vị, th́ những danh xưng đó chỉ là tṛ hề cho thiên hạ mà thôi. Nên giảm các danh xưng đi, hay tốt nhất là bỏ đi tất cả danh xưng trong các dịp hội họp chẳng liên quan ǵ đến khoa học và chuyên môn! Đây là lời khuyên chân t́nh!
NVT
_____________________
TB: Viết xong entry này, một bạn đọc giới thiệu bài Nghĩ về từ "nhà" (http://drnikonian.wordpress.com/2009/03/13/131/) rất thú vị trên blog drnikonian. Đọc bài này, tôi mỉm cười hoài. Hóa ra tôi với cái bác drnikonian này lại gặp nhau ở đề tài "nhạy cảm" này.
Có thể đọc thêm những bài sau đây:
- Tôi chỉ là Ashkenazy! Hay quốc nạn loạn chức danh, học vị (http://tuanvietnam.net/toi-chi-la-ashkenazy-hay-quoc-nan-loan-chuc-danh-hoc-vi) của Đinh Kim Phúc.
- Danh xưng (http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=344108&ChannelID=119) của Dạ Ngân.

Theo blog Nguyễn Văn Tuấn (http://tuanvannguyen.blogspot.com/2009/10/tai-sao-nguoi-ta-thich-danh-xung.html)